Ísland og FAO

Upphaf Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna (Food and Agriculture Organization of the United Nations, FAO) má rekja til efnahagsmálaráðstefnu Bandamanna í síðari heimsstyrjöld sem hófst í Hot Springs í Virginíufylki í Bandaríkjunum hinn 18. maí 1943. Thor Thors, sendiherra, var formaður íslensku sendinefndarinnar á ráðstefnunni, en þar var samþykktur texti stofnskrár FAO og kosin bráðabirgðastjórn. Stofnskráin var undirrituð í Quebec hinn 16. október 1945 og skrifaði Thor undir hana fyrir Íslands hönd.

FAO er ein af sérstofnunum S. þ. Aðildarríki FAO eru 187 en 49 þjóðir eiga sæti í FAO-ráðinu. Evrópuþjóðum er úthlutað 10 sætum í ráðinu og hafa Norðurlöndin skipt með sér að sitja í einu þeirra sæta, þrjú ár í senn. Norðurlöndin eiga með sér náið samstarf innan FAO og hafa þar í frammi sameiginlegan málflutning.

Starfað hefur Íslandsnefnd Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna (Icelandic National FAO Committee) sem skipuð er af utanríkisráðherra. Ráðuneytisstjóri landbúnaðarráðuneytisins var lengst af formaður nefndarinnar, síðast Björn Sigurbjörnsson. Í nefndinni eru nú Gunnar Snorri Gunnarsson, ráðuneytisstjóri utanríkisráðuneytisins, Guðmundur B. Helgason, ráðuneytisstjóri landbúnaðarráðuneytisins, og Vilhjálmur Egilsson, ráðuneytisstjóri sjávarútvegsráðuneytisins.

Vatnaskil urðu í samskiptum Íslands og FAO með þátttöku Davíðs Oddssonar, þáverandi forsætisráðherra, í leiðtogafundi FAO í Róm í 13. – 17. nóvember 1996 þar sem saman kom fjöldi þjóðarleiðtoga til að leita leiða til að tryggja fæðuöryggi i heiminum. Yfirlýsing fundarins (Rome Declaration on World Food Security), sem samanstendur af sjö markmiðum og aðgerðaáætlun, leggur grundvöllinn að þeirri viðleitni að tryggja fæðuöryggi fyrir alla.   

Í kjölfar fundarins fóru íslensk stjórnvöld að leggja drög að aukinni þátttöku í starfi FAO. Sendiráð Íslands í París annaðist fyrirsvar gagnvart FAO. Sverrir Haukur Gunnlaugsson, þáverandi sendiherra í París, var skipaður fyrsti fastafulltrúi Íslands hjá FAO árið 1998 og gegndi hann þeim starfa til 1999. Eftirmaður hans í París,  Sigríður Ásdís Snævarr, var fastafulltrúi hjá FAO 1999-2003. Ísland sat fyrir hönd Norðurlandanna í FAO-ráðinu í fyrsta sinn frá nóvember 1999 til desember 2002 og var Jón Erlingur Jónasson staðarfulltrúi í Róm á þeim tíma. Á meðal verkefna hans var að stýra norræna samráðinu sem verið hefur mjög virkt.

Í samvinnu við FAO og Norðmenn boðuðu íslensk stjórnvöld til ráðstefnu 1. – 4. október 2001 um ábyrgar fiskveiðar í vistkerfi sjávar (Reykjavík Conference on Responsible Fisheries in the Marine Ecosystem). Í yfirlýsingu fundarins (Reykjavík Declaration (PDF-skrá)) voru m. a. ítrekaðar skuldbindingar þjóða heims til að stunda fiskveiðar með ábyrgum og sjálfbærum hætti.

Árið 2003 var staða fastafulltrúa flutt frá sendiráðinu í París til utanríkisráðuneytisins í Reykjavík og afhenti Sveinn Á. Björnsson trúnaðarbréf sitt sem fastafulltrúi 6. maí það ár.

Á vettvangi FAO sinna íslensk stjórnvöld um þessar mundir ýmsum málum, sem varða hagsmuni Íslands í sjávarútvegi, landbúnaði og þróunarsamvinnu. Sjávarútvegsmál hafa á síðustu árum orðið umfangsmeiri og mikilvægari málaflokkur hjá FAO en verið hefur. Stofnunin er eini alheimsvettvangurinn fyrir sjávarútvegsmál og gegnir því afar miklu hlutverki fyrir allar fiskveiðiþjóðir. Telja íslensk stjórnvöld mikilvægt að alþjóðleg sátt náist sem fyrst um fiskveiðar og fiskveiðistjórnun í samræmi við viðmiðunarreglur FAO um ábyrgar fiskveiðar (FAO Code of Conduct for Responsible Fisheries). FAO er einn mikilvægasti vettvangurinn fyrir Ísland til að vinna að þeim málum með öðrum þjóðum og hafa íslensk stjórnvöld í því skyni tekið virkan þátt í fundum fiskimálanefndar FAO (Committee on Fisheries, COFI) og undirnefndar hennar um viðskipti með fisk (Sub-committee on Trade).

Mikilvæg málefni til umræðu á vettvangi FAO um þessar mundir má nefna stefnu einstakra þjóða í málefnum hafsins (Marine Strategies) og umræður um fiskveiðar í sjálfbæru samhengi (Ecosystem Approach). Einnig má nefna baráttuna gegn ólöglegum fiskveiðum (Illegal, Unreported and Unregulated fisheries, IUU) og hentifánaveiðum (FAO Compliance Agreement), sérstakt átak til að bæta öflun upplýsinga um fiskveiðar og ástand fiskistofna í heiminum og umræðuna um lokuð svæði og greiningu á ríkisstyrkjum í sjávarútvegi.

Eftir nær áratugar starf náðist í byrjun mars 2005 góður árangur varðandi svokallaðar umhverfismerkingar sjávarafurða á fundi COFI-nefndarinnar þegar samþykktar voru leiðbeinandi reglur um umhverfismerkingar. Reglurnar setja umhverfismerkingunum ramma þar sem m. a.  er kveðið á um efnislegar viðmiðanir og lágmarkskröfur, stofnanalegt skipulag og framkvæmd slíkra merkinga.

Íslensk stjórnvöld leggja áherslu á gott samstarfi á milli FAO og annarra fjölþjóðastofnana. Má þar nefna samstarf við Alþjóðabankann (International Bank for Reconstruction and Development, IBRD) og við Samninginn um alþjóðaviðskipti með tegundir í útrýmingarhættu. (Convention on International Trade in Endengered Species of Wild Flora and Fauna, CITES).  

Í burðarliðunum er nú að íslensk stjórnvöld veiti styrk að upphæð einni milljón Bandaríkjadala til þjálfunarnámskeiða innan FishCode-ramma FAO sem haldin verða í samvinnu sjávarútvegsdeildar FAO og Sjávarútvegsskóla Háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. Gert er ráð fyrir að námskeiðin verði haldin í þróunarlöndum og sniðin að þörfum á staðnum.

Á vettvangi FAO fylgjast íslensk stjórnvöld sérstaklega með samstarfi stofnunarinnar við smáeyþróunarríki og stöðu mála í samstarfsríkjum ÞSSÍ, einkanlega með tilliti til hugsanlegra samstarfsverkefna við stjórnvöld í þeim ríkjum. 

Framkvæmdastjóri FAO, dr. Jacques Diouf, heimsótti Ísland í nóvember 2004. Átti hann þá m. a. fundi með Árna Mathiesen, sjávarútvegsráðherra, og Guðna Ágústssyni, landbúnaðarráðherra. Á fundunum voru ræddar hugmyndir um samstarf Íslands og FAO í þróunarmálum, mikilvægi fiskveiðistjórnunar sem forsendu sjálfbærra veiða, eftirlit með fiskveiðum, öryggi sjómanna og áhuga á  samstarfi á milli FAO og Sjávarútvegsskóla Háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi.   

Í júní 2005 buðu sænsk stjórnvöld framkvæmdastjóranum til norræns ráðherrafundar. Sveinn Á. Björnsson, fastafulltrúi, sótti fundinn fyrir Íslands hönd. Var þar meðal annars til umræðu uppkast að skýrslu sem FAO hefur látið gera um sambandið á milli stefnu stofnunarinnar og þúsaldarmarkmiðanna.

Fastanefnd Íslands í Róm gagnvart stofnunum Sameinuðu þjóðanna þar í borg tók til starfa 1. ágúst 2005. Fastafulltrúi er Guðni Bragason.