Aðkoma að lagagerðum

Áður en að lagagerðir ESB eru samþykktar ganga þær í gengnum ákveðið löggjafarferli. Forstig (e. pre-pipeline aquis) og vinnslustig (e. pipeline aquis) eru skref í því ferli og hafa EFTA/EES ríkin ákveðin aðgang að þeim með þeim hætti sem lýst er hér að neðan.

1. Forstig

Framkvæmdastjórnin leggur allajafna fram hugmyndir um meiriháttar breytingar á reglum ESB með því að gefa út stefnumarkandi skjöl og skýrslur, svokallaðar grænbækur eða hvítbækur (e. green paper, white paper) og í sumum tilvikum eru orðsendingar (e. communications) upphaf slíkrar vinnu. Í grænbók er að finna álit ýmissa sérfræðinga viðkomandi aðila, vísindamanna og innlendra stofnana. Hvítbók hefur hins vegar að geyma ítarlegri tillögur á stjórnmálalegum vettvangi. Hvítbók beinist jafnt að aðildarríkjunum sem og stofnunum ESB. Orðsendingar hafa einkenni bæði hvítbókar og grænbókar. Þær beinast að öðrum ESB-stofnunum, annaðhvort

með því að hvetja til aðgerða eða umræðna. Mikilvægt er að EFTA-ríkin eigi aðkomu að málum strax á þessu stigi. Það er oft gert með því að vinnuhópar setja fram skjöl með athugasemdum og ábendingum við slíkar tillögur sem undirnefnd afgreiðir áfram til ESB, og með því að sækja og sitja fundi nefnda innan ESB þar sem fjallað er um þessi skjöl og framhald aðgerða vegna þeirra.

2. Vinnslustig

a. Reglur sem samráð skal haft um:

Þegar framkvæmdastjórnin sendir tillögu að reglum í fyrsta sinn til ráðsins og þingsins hefst vinnslustig reglusetningar. Að auki er tillagan send efnahags- og félagsmálanefnd og svæðanefnd ESB til umfjöllunar. Framkvæmdastjórnin hefur þó enn möguleika á að breyta tillögum sínum á meðan á samráði stendur milli stofnana. ESB-sáttmálinn kveður á um viðeigandi ákvarðanaferli, en samráðsferli er algengast (e. co-decision procedure) og þá fer tillagan milli þingsins og ráðsins þar til samkomulag næst eða ef það næst ekki, í svokallaða sáttanefnd (e. conciliation committee). Framkvæmdastjórnin getur ekki breytt tillögum sínum eftir að sú nefnd tekur við málinu.16 Með Amsterdam-sáttmálanum voru gerðar verulegar breytingar til að auka völd þingsins og ráðsins, þannig að þessar stofnanir ESB kæmu meira að reglusetningu til jafns við framkvæmdastjórnina. Til þess að fylgjast með reglum á forstigi eða vinnslustigi í samráðsferli hjá ESB, er gott að nota Pre-Lex gagnagrunninn á netinu.  

b. Reglur sem settar eru einhliða af framkvæmdastjórninni

Hafi framkvæmdastjórnin vald til að setja reglur á því sviði sem um er að ræða, án samráðsferlis af þessu tagi, er fjallað um tillögurnar í nefndum framkvæmdastjórnarinnar. EFTA-ríkin hafa aðgang að nær öllum nefndum sem varða svið EES-samningsins og er þessi aðgangur verulega mikilvægur fyrir EFTA-ríkin. Það er á þessum vettvangi sem texti reglnanna er mótaður og möguleiki er á að koma að sjónarmiðum sem varða Ísland sérstaklega eða ná fram breytingum á texta sem getur skipt miklu máli fyrir útfærslu reglnanna í íslensku lagaumhverfi, eða að því er varðar kostnað við að framfylgja því sem kveðið er á um í reglunum.

c. Þátttaka í nefndum á vegum ESB

Fjöldi sérfræðinganefnda er framkvæmdastjórninni til ráðgjafar þegar hún hefur undirbúning að löggjöf, sbr. það sem segir í a- og b-lið. Er það í raun forsenda framsals ráðsins á valdi til framkvæmdastjórnarinnar að hún styðjist við slíkar nefndir.

EES-samningurinn veitir EFTA-ríkjunum aðgang að fjölda slíkra nefnda sem eru nú 360 talsins. Þar segir að framkvæmdastjórnin skuli tryggja sérfræðingum EFTAríkjanna eins víðtæka þátttöku og unnt er á viðkomandi sviðum við undirbúning á drögum að tillögum er síðar eiga að fara fyrir þær nefndir sem eru framkvæmdastjórninni til aðstoðar við beitingu framkvæmdavalds hennar. Í raun geta EFTA-ríkin einungis haft áhrif á löggjöf ESB sem er í undirbúningi á þessu stigi með því að taka þátt í fundum slíkra nefnda og sérfræðinganefnda. 

 Heimild: Handbók Stjórnarráðsins um EES, Utanríkisráðuneytið, 2003.